Er is zorg over de toekomst van Kleine Kernen. In Europa, in Nederland, in Zuid-Holland én in de gemeente Alphen aan den Rijn. Steeds vaker moet ergens de laatste dorpswinkel sluiten, steeds vaker sluit de artsenpraktijk zijn deuren, verdwijnt de bibliotheek, de vrijwillige brandweer en de politieman.
Misschien dat het wat simpel is om te stellen dat een goed functionerend winkelapparaat de grootste welzijnsvoorziening voor de directe omgeving is, maar die stelling gaat voor onze kleine kernen wel op. Want daar lijkt Geert Mak’s boek ‘Hoe God verdween in Jorwerd’ opnieuw werkelijkheid te worden. Een horrorscenario voor iedereen die gedacht hadden rustig hun oude dag in de vertrouwde omgeving te slijten. Een scenario dat voor bijvoorbeeld Aarlanderveen al werkelijkheid wordt, maar dat ook dreigt voor wat grotere plaatsen als Zwammerdam en Noorden.

Door al die aandacht voor de Kleine Kernen wordt wel eens vergeten dat, een dorpssupermarkt daargelaten, ook voor dorpen als Koudekerk, Hazerswoude-Dorp, Hazerswoude-Rijndijk, Benthuizen, Hoogmade, Woubrugge, Rijnsaterwoude, Langeraar, Nieuwkoop, Nieuwveen of Leimuiden landelijk of regionaal geen enkele winkelformule beschikbaar is. Winkelketens richten zich op kernen met 10.000 inwoners en meer, zodat ook de dorpen die we gewoonlijk NIET als kleine kernen zien, groeiend gevaar lopen hun bewinkeling te verliezen. Vooral omdat die bewinkeling vaak over het halve dorp verspreid is, en het rendement van de betrokken winkels gewoonlijk afhankelijk is van lage grondkosten door vererving. Kortom, zo gauw de huidige eigenaars ermee stoppen, is er nauwelijks toekomst meer voor nieuwe ondernemers. Als die ontwikkeling doorzet, kunnen we binnenkort de grens voor ‘Kleine Kern’ ophogen tot minstens 5.000 inwoners, en daarmee houdt de overheid, op geen enkel niveau, rekening. Het is dan ook geen wonder dat nieuwe plannen voor bijvoorbeeld Hazerswoude-Rijndijk en Leimuiden schipbreuk leiden.
Grotere dorpen als Bodegraven, Boskoop en Ter Aar hebben wel potentie voor landelijke winkelketens, kunnen daardoor hun winkelareaal up-to-date brengen en hebben dat vaak al gedaan.

Bestudering van de nota detailhandelsbeleid van de gemeente Alphen aan den Rijn levert al snel een mogelijke verklaring voor de hierboven geschetste ontwikkeling. Hoewel het zeker nodig is dit ook voor andere gemeentes te onderzoeken, is er weinig reden aan te nemen dat die nota’s een fundamenteel ander uitgangspunt hebben. Niet alleen lijken de samenhangen tussen de functie van winkelcentra van verschillend niveau (stadscentrum, wijkcentrum/dorpscentrum, buurtcentrum/dorpscentrum, dorpswinkel in kleine kern) onvoldoende uitgelicht, maar ook wordt geredeneerd vanuit het belangrijkste winkelcentrum van de gemeente, in deze regio het Stadshart van Alphen aan den Rijn.
Dat betekent zowel voor de winkelcentra van een lager verzorgingsniveau dat zij de brokjes krijgen van wat het Stadshart laat liggen, als dat de winkels in de kleinste kernen het uiteindelijk met de overgebleven kruimels moeten doen.

Het detailhandelsbeleid van gemeenten zou juist moeten uitgaan van het functioneren van winkelvoorzieningen in een kleine kern. De direct omwonenden zouden daar terecht moeten kunnen voor al hun dagelijkse behoeften zonder regelmatig gedwongen te worden naar een nabijgelegen grotere kern te gaan. Want eenmaal daar, ligt het voor de hand dat ter plekke ook andere, wel in de eigen kern beschikbare, producten worden gekocht. En als dat regelmatig gebeurt, wordt de dorpswinkel gewoon overgeslagen. Een patroon dat iedereen in een kleine kern wel bekend zal voorkomen. Maar het betekent wel dat die dorpswinkel te weinig omzet boekt om de eigenaar een redelijk inkomen te verschaffen. Als resultaat sluit de winkel haar deuren en heeft de kleine kern helemaal geen winkels meer, zoals dat, nog maar een paar jaar geleden, in Aarlanderveen het geval was.

Natuurlijk zou die dorpswinkelier een beter op de plaatselijke behoeften gericht assortiment kunnen voeren, want waarom zou een dorpswinkel er als een Albert Heijn moeten uitzien? De inwoners van die kleine kernen hebben meer aan een combinatie van een Troefmarkt, een Primera en een Blokker, en dat alles op het oppervlakte van een middelgrote supermarkt, 800 vierkante meter. Maar aan de andere kant zien we gemeenten rustig toestaan dat in grotere kernen supermarkten worden gebouwd die veel meer klanten nodig hebben dan de kern zelf beschikbaar heeft. Zodat deze supermarkten zich wel moeten richten op de kleinere kernen erom heen, en ze daarmee de rendabele exploitatie van zelfs de meest ideale dorpswinkel onmogelijk maken. Alleen omdat het gemeentelijke beleid op detailhandelsgebied uitgaat van de grotere kernen, terwijl het beleid op welzijnsgebied juist gericht is op de leefbaarheid van de kleinere kernen. Die spagaat maakt een eind aan de dorpswinkel, en uiteindelijk een eind aan de leefbaarheid in de kleine kern. Foutief gemeentelijk beleid, en niet de “Economische wetmatigheid” van ex-wethouder Wienbelt, lijkt de oorzaak van de problemen van de kleine kernen. De toekomst van onze Kleine Kernen lijkt afhankelijk van wat gemeenten in hun grotere kernen toestaan. Dat is natuurlijk een merkwaardige zaak!

De volgende weken ga ik in op de komende problematiek van de kleinere dorpen, en de invloed die grotere dorpscentra en nabijgelegen stadscentra hierop hebben. Uiteindelijk komen we op de stelling: Zou meer aandacht voor het verzorgingsniveau van de kleine kernen uiteindelijk de redding van het Alphense Stadshart kunnen betekenen?